• zebranych owocach (ślady poszypułowe),
• opadniętych liściach (ślady poliściowe),
• cięciu gałęzi (ręczne, mechaniczne),
• wyłamanych gałęziach (zabiegi agrotechniczne, wiatr),
• gradzie,
• mrozie oraz porażonych,
• zmumifikowanych (np. monilioza) owocach.

Rak bakteryjny drzew owocowych

Najbardziej znaną sadownikom chorobą większości gatunków drzew pestkowych jest rak bakteryjny drzew owocowych, który powoduje znaczne straty w uprawach wiśni, czereśni, brzoskwiń, moreli oraz śliw (rzadko). Chorobę wywołuje pałeczkowata i urzęsiona bakteria Pseudomonas syringae zimująca w pąkach, na powierzchni pędów (w pobliżu nekroz i zrakowaceń, śladów poliściowych) oraz w miękiszu korowym porażonych drzew.

Typowe objawy raka bakteryjnego na konarze brzoskwini

FOTO: T. Sikora

W cyklu rozwojowym raka bakteryjnego można wyróżnić dwie fazy:

• zimową – infekcje pędów,
•  letnią – infekcje kwiatów, liści oraz zawiązków owoców.

Charaktrystyczne bursztynowe wycieki, tzw. gumozy, na pniu to typowy objaw raka bakteryjnego drzew owocowych

FOTO: T. Sikora

Wiosną wraz z gumowatymi wyciekami soku roślinnego bakterie dostają się na pędy, skąd wraz z deszczem, owadami, wiatrem są przenoszone na kwiaty (brunatnienie i zamieranie), a następnie zawiązki i liście.

W miarę rozwoju patogen ten przenika do pędów (gałęzie i krótkopędy), gdzie pojawiają się nekrotyczne plamy, w obrębie których powstają rany (obumarła kora i odsłonięte drewno) z charakterystycznymi bursztynowymi wyciekami tzw. gumozami. Wrotami infekcji mogą być także mechaniczne uszkodzenia kory spowodowane cięciem albo wyłamywaniem gałęzi.

Rozwojowi choroby sprzyja wysoka wilgotność powierza i temperatura: od 0°C do 10°C – kwitnienie, od 18°C do 25°C – wzrost zawiązków i liści i od –5°C do 10°C – okres bezlistny (jesień/zima).

Kwiaty, liście i pędy wiśni zainfekowane bakterią Pseudomonas syringae

FOTO: T. Sikora

Porażone drzewa są zdecydowanie bardziej podatne na zimowe przemrożenia, ponieważ bakterie rakotwórcze wykazują pewien synergizm z przymrozkami.

Czytaj także: Na co zwrócić uwagę w tym roku wykonując zimowe cięcie drzew w sadach?

Ochronę przeciw rakowi bakteryjnemu powinno przeprowadzać się w okresie nabrzmiewania pąków oraz na początku kwitnienia, na początku i pod koniec fazy opadania liści, a także na początku kwitnienia, szczególnie u odmian podatnych (czereśnia – Van, Rainier, Hedelfińska, Czarna Późna, Napoleon i wiśnia – Nefris, Wanda, Kelleris 16, Czernokorka). Rejestrację na raka bakteryjnego w uprawach pestkowych mają preparaty na bazie tlenochlorku miedzi (czereśnia/wiśnia) oraz produkt zawierający bakterię Bacillus subtilis (czereśnia/wiśnia/śliwa/brzoskwinia/morela). W przypadku brzoskwini produkty miedziowe, stosowane w różnych okresach (nabrzmiewanie pąków, opadanie liści, spoczynek) przeciw kędzierzawości liści brzoskwini, zabezpieczają także drzewa przed rakiem bakteryjnym.

Brunatna zgnilizna drzew pestkowych (syn. monilioza)

Kwitnienie czereśni to czas na pierwszy zabieg zwalczający grzyba Monilinia spp.

FOTO: T. Sikora

Grzyb z rodzaju Monilinia poraża głównie drzewa pestkowe, a mianowicie: wiśnie i morele (M. laxa), brzoskwinie i nektaryny (M. fructigena), śliwy i czereśnie (M. fruticola/M. polystroma).

Drzewo wiśni opanowane przez grzyb Monilinia laxa (koniec lipca)

FOTO: T. Sikora

Choroba ta jest najbardziej szkodliwa dla upraw wiśni, szczególnie w przypadku odmian bardzo podatnych, jak: Nefris, Nortstar, Kelleris 16. Prowadzi ona do zamierania kwiatów i wierzchołków pędów, a nawet całych drzew w zaawansowanym stadium rozwoju. Na pozostałych gatunkach powoduje przede wszystkim zgnilizny owoców.

Podstawowym źródłem zakażenia są tzw. mumie, czyli zdeformowane, zaschnięte i przerośnięte grzybnią owoce, które pozostały na drzewie po zbiorach. Uwalniane z zimującej grzybni (również porażone pędy) zarodniki konidialne dokonują infekcji pierwotnych i wtórnych. W sadach wiśniowych do największych zakażeń dochodzi w kwitnienie (na początku, w pełni i pod koniec).

Niektóre „mumie” (tu: śliwki) pozostają w skupiskach na drzewie nawet do wiosny

FOTO: T. Sikora

Zmumifikowany owoc brzoskwini w wyniku porażenia przez grzyb Monilinia fructigena

FOTO: T. Sikora

Pierwsze symptomy choroby pojawiają się na kwiatach, najlepiej widoczne po opadnięciu płatków kwiatowych. Porażone kwiaty ulegają swego rodzaju zgorzeli, brunatnieją i zasychają, pozostając na drzewie przez dłuższy okres (nawet do kilku miesięcy). Z porażonych pędów grzybnia przemieszcza się do krótkopędów i pędów. Pierwsze nekrozy i początkowe zamieranie wierzchołków pędów można zauważyć około miesiąc po kwitnieniu. Charakterystyczne dla wiśni są gumowate wycieki na pędach, które zlepiają zaschnięte, brunatne liście z pędami. Owoce zostają zwykle porażane przez uszkodzenia skórki i przetchlinki, w okresie osiągania swojej dojrzałości (po długotrwałych deszczach). Wokół miejsca zakażenia na śliwkach, brzoskwiniach, morelach czy czereśniach powstają brunatne plamy gnilne obejmujące dosyć szybko całą powierzchnię owocu. Potem w miejscu plam pojawiają się szaropopielate brodawki (sporodochia z konidiami).

Charakterystczne zamiernie wierzchołków pędów wiśni porażonej przez moniliozę

FOTO: T. Sikora

Ostatecznie porażone i gnijące owoce pozostają na drzewach i tworzą zdeformowane, pofałdowane, ciemnobrunatne, a potem czarne „mumie”. Gnicie występuje najczęściej gniazdowo i przenosi się z chorych na dotykające je zdrowe owoce. Większość zmumifikowanych owoców opada na ziemię (dodatkowe źródło infekcji), a część pozostaje na drzewach do kolejnej wiosny.

Szaropobielate sporodochia z konidiami Monilinia laxa na śliwkach

FOTO: T. Sikora

Rozwój choroby przebiega w różnym zakresie temperatury, w zależności o infekowanych organów (kwiaty 25°C), przy jednoczesnym zwilżeniu (deszcz, rosa, mgła – min. 5 godzin). W celu ograniczenia pierwotnych źródeł infekcji należy usuwać „mumie” wiszące na drzewach, a także te leżące na ziemi. Aby unikać porażenia owoców, trzeba przeprowadzać odpowiednie zabiegi insektycydowe przeciw szkodnikom uszkadzających skórkę owoców. Program Ochrony Roślin Sadowniczych przewiduje zabiegi fungicydowe w zależności od gatunku, fazy rozwojowej i panujących warunków.

Wiśnia:

• I zabieg – na początku kwitnienia (otwieranie pierwszych kwiatów – BBCH 60),
• II zabieg – pełnia kwitnienia (BBCH 65),
• III zabieg – koniec kwitnienia (opadanie płatków kwiatowych – BBCH 68–69).

Czereśnia:

• I zabieg – w kwitnienie – BBCH 60–66 (konieczne tylko w przypadku kwater, gdzie w poprzednich latach były porażone kwiaty lub pędy),
• II zabieg – po kwitnieniu – BBCH 70–72 (ok. 3 tygodnie po kwitnieniu, kiedy następuje opadanie resztek okwiatu z zawiązków),
• III zabieg – okres dojrzewania i wybarwiania się owoców – BBCH 81-85 (konieczne tylko w sezonie z dużą ilością opadów atmosferycznych).

Śliwa/brzoskwinia/morela:

• I zabieg – przed kwitnieniem – BBCH 51–59(tylko w przypadku odmian wrażliwych, np. śliwy odmian Amers i President),
• II zabieg – po kwitnieniu – BBCH 70–72 (ok. 3 tygodnie i ok. 5 tygodni po kwitnieniu – odmiany późne),
• kolejne zabiegi – co 7–14 dni, aż do zbiorów – BBCH 81-85 (w przypadku dużych opadów atmosferycznych).

Należy stosować rotację preparatów z różnych grup chemicznych, dobierać je zgodnie z etykietą (gatunek) i przestrzegać okresów karencji. Po zbiorach, przed przechowywaniem, zgodnie z PORS, można zraszać lub moczyć śliwki, brzoskwinie, wiśnie i nektaryny w roztworze (0,2–0,3%) fungicydu zawierającego fludioksonil, co zabezpieczy owoce przed dalszym rozwojem moniliozy podczas ich przechowywania.

Srebrzystość liści drzew

Sprawcą choroby jest polifagiczny grzyb Chondrostereum purpureum występujący na większości gatunków drzew owocowych, a ponadto drzew liściastych. Najczęściej chorobę tę można zaobserwować w kwaterach śliw i wiśni. Charakterystycznym objawem, od którego powstała nazwa choroby, są srebrzyste lub ołowianosiwe liście, u których w wyniku działania licznych enzymów wydzielanych przez grzyba dochodzi do rozwarstwienia miękiszu od skórki. Srebrzysty kolor liści to tylko efekt świetlny wywołany przez powietrze wypełniające pustą przestrzeń pomiędzy skórką a miękiszem liścia. Biorąc powyższe pod uwagę, to objawy na liściach są symptomami wtórnymi, gdyż patogen bezpośrednio nie rozwija się w tych organach. Anomalie w wybarwieniu liści na chorym drzewie mogą wystąpić w jednym sezonie i zanikać w kolejnym, żeby potem znowu się pojawiać. Z początku może dotyczyć to wyłącznie liści na kilku pędach, potem liści na kilku gałęziach, aż ostatecznie objąć całe drzewo.

Młode, jasnoszare owocniki na korze pnia wiśni porażonej przez srebrzystość liści

FOTO: T. Sikora

Pomimo wywoływania zmian na liściach, patogen ten jest typowym pasożytem kory i drewna. Rozprzestrzenia się przy pomocy wiatru (nawet do kilku kilometrów), w warunkach sprzyjających (wysoka wilgotność i temperatura powietrza > 10°C) w postaci zarodników podstawkowych (basidiospory).

Dodatkowo może być przenoszony na piłach i sekatorach, którymi cięto chore drzewa, a następnie zdrowe. Najczęściej do zakażeń dochodzi w okresie od sierpnia do kwietnia. Wrotami infekcji są wszelkie rany otwarte powstałe w wyniku cięcia, wyłamania się gałęzi (agrotechnika, wiatr), uszkodzeń pomrozowych i innych.

Grzyb powoduje liczne zmiany na korze, która ulega nekrozie, łuszczy się i odchodzi od drewna. Te ostanie z kolei brunatnieje, potem próchnieje. W ostatniej fazie choroby zaobserwujemy liczne, ułożone dachówkowato (jeden na drugim) skórzaste, jasnoszare/szarobiałe, płaskie owocniki, które pojawiają się nawet po kilku latach od zakażenia. Owocniki mogą się tworzyć dodatkowo na obumarłych, wyciętych gałęziach pozostawionych w sadzie.

Dobrze wykształcone, starsze, dachówkowato ułożone owocniki grzyba Chondrostereum purpureum

FOTO: T. Sikora

W walce z tą chorobą pozostaje profilaktyka, ponieważ na chwilę obecną brak jest zarejestrowanych środków do jej zwalczania. Należy w sposób widoczny oznaczać na kwaterze drzewa, u których stwierdzono pierwsze symptomy choroby, ciąć je oddzielnie (dezynfekcja sekatorów i pił), a następnie bezwzględnie usuwać je (najlepiej po zbiorach) z sadu.

Leukostomoza drzew pestkowych

Występuje powszechnie na wszystkich gatunkach pestkowych, ale najbardziej porażane są morele. Chorobę tę wywołują grzyby:

• Leucostoma cincta (stadium konidialne: Cytospora cincta),
• Leucostoma persoonii (stadium konidialne: Cytospora leucostoma), które stanowią bardzo duże zagrożenie szczególnie w młodych sadach, powodując ich gwałtowne zamieranie – apopleksja.

Przeważnie wiosną (kwiecień/maj) nagle więdną i zamierają gałęzie, a potem całe drzewa. Na porażonych pędach (gałęzie i starsze konary) pojawiają się rozległe, wydłużone nekrozy kory i obfite wycieki gumy, która początkowo jest koloru bursztynowego, a potem ciemnobrązowego, przechodzącego wręcz w czarny (ze względu na rozwijające się grzyby saprotroficzne – sadzaki).

Zaawansowane objawy leukostomozy na starszej gałęzi śliwy

FOTO: T. Sikora

Więdnięcie i zamieranie nadziemnych organów następuje zazwyczaj powyżej rany zgorzelowej w wyniku zahamowania transportu składników pokarmowych i wody do wyższych partii drzewa. Liście więdną, następnie żółkną i przedwcześnie opadają. Latem, kiedy drzewo wykazuje wyższą naturalną odporność, wokół nekrozy tworzy się często tkanka zabliźniająca – kalus.

W okresie spoczynku drzew, od jesieni do wiosny, przy temperaturze dodatniej (>8°C) i wysokiej wilgotności, sprawcy choroby rozwijają się najintensywniej. Skutkiem są rozlegle rany rakowe otoczone zgrubiałą tkanką kalusową. Jeżeli chodzi o drewno porażonych gałęzi i konarów, to staje się ono brunatne na skutek wydzielanych przez grzyby substancji toksycznych.

Patogen zimuje w postaci zarodników konidialnych w porażonych tkankach (nekrozy, zgorzele) i przenosi się głównie za pośrednictwem deszczu lub dodatkowo wiatru, owadów, ptaków itd. Infekcja następuje przez wszelkie zranienia (cięcie, grad, mróz, szkodniki), ale miejscami zakażenia mogą być także zamarłe pędy i pąki, ślady poliściowe oraz rany po poparzeniach słonecznych. Szczególną podatnością na leukostomozę wykazują się drzewa odmian podatnych lub osłabionych oraz uszkodzonych przez mróz.

Wycieki grzyba Leucostoma ma młodym pędzie brzoskwini

FOTO: T. Sikora

Do zwalczania tej choroby brak jest odpowiednich fungicydów. W okresie bezlistnym dopuszczone są produkty (maści) wspomagające tylko ochronę, gdyż nie zawierają biobójczych substancji aktywnych. Nałożone bezpośrednio na ranę tworzą tylko fizyczną barierę ochronną przed niekorzystnymi czynnikami zewnętrznymi oraz przyspieszają jej wysychanie i zabliźnianie się. Warto zaznaczyć, że zabiegi preparatami miedziowymi (stosowanie zgodnie z etykietą) czy produktem zawierającym bakterię Bacillus subtilis, wykonywane przeciwko rakowi bakteryjnemu znacznie ograniczają również leukostomozę. Bardzo ważną sprawą w zapobieganiu tej chorobie jest prowadzenie prawidłowej agrotechniki, w tym dobór stanowiska na nowe kwatery.

Jest to szczególnie wskazane dla gatunków podatnych na uszkodzenia mrozowe, a więc dla brzoskwiń i moreli. Młode drzewka powinno się sadzić najlepiej wiosną, aby uniknąć ich przemarznięcia. 

Mgr inż. ogr. Tomasz Sikora 

doradca techniczny ProNutiva – drzewa owocowe, UPL Polska

Obficie plonujące drzewo odmiany Kasandra

FOTO: A. Głowacka

Problemem minionej wiosny była przede wszystkim susza. Jak sobie radzono?

Problemem minionej wiosny była susza:

• w marcu spadło zaledwie 1,4 mm deszczu,
• w kwietniu – 33,4 mm,
• w maju – 41,2 mm.

Przy tak niskich opadach zastosowane nawozy posypowe długo się nie rozpuszczały, a drzewa nie pobierały niezbędnych składników z suchej, nienagrzanej gleby, dlatego już od wczesnej wiosny konieczne było nawadnianie sadu. W miesiącach letnich suma opadów była wyższa niż wiosną:

• 76,2 mm w czerwcu,
• 91 mm w lipcu
• i 65,6 mm w sierpniu.

Opady, które wystąpiły w czerwcu, przyczyniły się do pękania i gnicia owoców wczesnych odmian czereśni, ale jednocześnie pozytywnie wpłynęły na ich wielkość. Obfite opady, które wystąpiły w końcu czerwca i na początku lipca, nie miały większego wpływu na pękanie owoców średniopóźnych i późnych odmian czereśni, ale przyczyniły się do rozwoju chorób grzybowych i gnicia owoców (szczegóły w rozdziale dotyczącym czereśni). Stosunkowo niska temperatura we wrześniu i przewaga pochmurnych dni nie sprzyjały gromadzeniu cukru w owocach śliw, dlatego wiele z nich nie osiągało walorów smakowych typowych dla odmiany.

W sierpniu po zbiorach owoców – o czym musimy pamiętać?

Czereśnie - minionej wiosny kwitnienie rozpoczęło się kilka dni później

Czereśnie są jednymi z pierwszych owoców zbieranych w sezonie wiosenno-letnim. Ich dojrzałość zbiorcza przypada od początku czerwca do końca lipca. Cieplejsze zimy spowodowały, że w ostatnich latach nie obserwujemy uszkodzeń mrozowych prowadzących do zamierania drzew tego gatunku. Zdarzają się natomiast podłużne pęknięcia pni wynikające z dużych różnic temperatury między dniem a nocą. Takie zjawisko wystąpiło również w kolekcji czereśni na drzewach kilku odmian po zimie 2021/2022.

Pęknięty pień czereśni po zimie

FOTO: A. Głowacka

W ostatnich latach więcej szkód niż zimowe mrozy wyrządzają wiosenne przymrozki, które dość regularnie uszkadzają pąki kwiatowe i kwiaty czereśni. Niska temperatura w kwietniu oraz przewaga pochmurnych dni spowodowały, że minionej wiosny kwitnienie rozpoczęło się kilka dni później niż w latach z typowym przebiegiem pogody i trwało dłużej. W kolekcji zlokalizowanej w SD w Dąbrowicach kwitnienie najwcześniejszych odmian czereśni rozpoczęło się w trzeciej dekadzie kwietnia. Najpóźniej kwitnące odmiany (m.in. Regina) skończyły kwitnienie w połowie maja. Drzewa większości odmian czereśni kwitły obficie, a warunki pogodowe w czasie kwitnienia sprzyjały zapyleniu kwiatów i zawiązaniu owoców. Wiosenne przymrozki, które wystąpiły przed kwitnieniem, uszkodziły pojedyncze pąki kwiatowe i nie miały wpływu na zawiązanie owoców, dlatego plonowanie drzew większości odmian było dobre lub bardzo dobre.

Pierwsze owoce czereśni zbierano w pierwszej dekadzie czerwca. Występujące w tym czasie opady deszczu przyczyniły się do pękania i gnicia owoców wczesnych odmian, ale jednocześnie pozytywnie wpłynęły na ich wielkość. Silnie pękały owoce odmiany Rita, o bardzo wczesnym terminie dojrzewania. Owoce takich odmian, jak Burlat, Kasandra, Jacinta, Vanda, Vera, Liliana, Felicita, Summit, były dobrze wyrośnięte i tylko sporadycznie pękały i gniły.

Obfite opady, które wystąpiły pod koniec czerwca i na początku lipca, przyczyniły się do pękania owoców odmian późno dojrzewających, wyróżniających się dużą podatnością na pękanie, m.in. Melitopolska Krupnopłodna, Tamara. Pękające owoce były podatne na gnicie. Problem gnicia owoców wystąpił przede wszystkim w kolekcji czereśni, w której znajdują się blisko 20-letnie drzewa szczepione na silnie rosnącej podkładce F12/1. W kolekcji prześwietlenie koron było stosunkowo słabe, a wśród gęstych koron, przy zwiększonej wilgotności powietrza i licznych owocach skupionych blisko siebie (przykład: Lapins, Sweet- heart, Staccato, Axel) łatwo rozwijała się brunatna zgnilizna drzew pestkowych.

Gnicie owoców czereśni w kolekcji Sadu Doświadczalnego w Dąbrowicach

FOTO: A. Głowacka

Gniciu owoców mogłaby zapobiec odpowiednia ochrona fungicydowa, ale w kolekcji, liczącej ponad 300 odmian o zróżnicowanym terminie dojrzewania stosowanie takiej ochrony było bardzo trudne, ponieważ uniemożliwiało prowadzenie obserwacji i wykonywanie niezbędnych ocen owoców. Z tego samego powodu utrudniona była również ochrona owoców przed atakiem nasionnicy trześniówki, a w ostatnich latach obserwujemy coraz większe nasilenie tego szkodnika. Rezygnacja z powtórzenia oprysku w końcu czerwca przyczyniła się do rozwoju larw nasionnicy w owocach późno dojrzewających odmian czereśni. Im później dojrzewające odmiany, tym procent uszkodzonych owoców był większy. Po zbiorach owoców wykonano niezbędne prace i zabiegi agrotechniczne mające na celu zachowanie drzew czereśni w dobrym stanie zdrowotnym.

Larwa nasionnicy wychodząca z owocu odmiany Lapins

FOTO: A. Głowacka

Wiśnie -  bardzo duże różnice między poszczególnymi odmianami w skali uszkodzeń owoców, wynikające m.in. z terminu dojrzewania

Warunki klimatyczne w naszym kraju sprzyjają uprawie wiśni, dlatego gatunek ten jest powszechny w sadach towarowych i często wybierany do uprawy amatorskiej. Drzewa są wytrzymałe na mróz, kwitną blisko 10 dni później od czereśni, dzięki czemu pąki kwiatowe i kwiaty są rzadko uszkadzane przez przymrozki.

Minionej wiosny choroby i szkodniki nie stanowiły poważnego problemu w uprawie tego gatunku. Kwitnienie w kolekcji wiśni zlokalizowanej w SD w Dąbrowicach rozpoczęło się 27 kwietnia, a zakończyło 18 maja. Najwcześniej kwitły drzewa odmian:

• Czudo Wisznia,
• Wanda,
• Wróble,
• Naumburger.

Jedną z najpóźniej kwitnących odmian była Łutówka – odmiana najczęściej uprawiana w polskich sadach towarowych. Kwitnienie wiśni przebiegało bardzo intensywnie, a warunki pogodowe sprzyjały zapyleniu kwiatów. Niestety, w przypadku części odmian nie przełożyło się ono na dobre zawiązanie owoców. Obfite zawiązanie obserwowano przede wszystkim u odmian niezawodnych w owocowaniu, takich jak: Łutówka, Kelleris 16, Wanda. Na dobrym poziomie zawiązały owoce również odmiany: Sabina, Lucyna, Groniasta z Ujfehertoi, Northstar oraz liczne wiśnie typu szklanka, m.in. Szklanka Wielka, Szklanka z Warki, Amarelle Royale, Ferracida, Richmorency, a także w grupie nowszych odmian: Granda, Ekowis, Achat, Turmalin (Coralin). Słabsze zawiązanie obserwowano m.in. u odmian: Debreceni Bötermö, Pandy 103, Galena. Po kwitnieniu na drzewach kilku odmian wiśni wystąpiły objawy brunatnej zgnilizny drzew pestkowych. Najbardziej podatna na porażenie okazała się odmiana Northstar.

Obfite kwitnienie wiśni w 2022 roku

FOTO: A. Głowacka

Najwcześniejsze odmiany wiśni, głównie typu szklanki, osiągnęły dojrzałość zbiorczą w trzeciej dekadzie czerwca. Ich drzewa plonowały wyraźnie lepiej niż w poprzednich sezonach wegetacyjnych.

Owoce późno dojrzewającej odmiany Łutówka zbierano na początku sierpnia. Były one wysokiej jakości, bez objawów porażenia przez choroby czy szkodniki, mimo że w mijającym sezonie wegetacyjnym w kolekcji wiśni nie prowadziliśmy zabiegów przeciwko nasionnicy trześniówce. Pozwoliło to na wykonanie oceny podatności odmian wiśni na atak przez wymienionego szkodnika. Wystąpiły bardzo duże różnice między poszczególnymi odmianami w skali uszkodzeń owoców, wynikające m.in. z terminu dojrzewania. Generalnie odmiany o wczesnym i średnio wczesnym terminie dojrzewania (III dek. czerwca – połowa lipca) były silniej porażane przez nasionnice niż odmiany o późno dojrzewających owocach.

U wcześnie dojrzewających wiśni typu szklanka dochodziło do 60% uszkodzeń owoców. Ponad 50% wiśni zasiedlonych przez larwy nasionnicy stwierdzono również u odmian: Lucyna, Książęca, Naumburger. Porażenie owoców odmian węgierskich (Debreceni Bötermö, Groniasta z Ujfehertoi, Pandy 103) nie przekroczyło 20%, a w owocach odmian Nefris, Tschernokorka, Gerema, Turmalin (Coralin), Łutówka oraz owocach wielu późno dojrzewających wiśni lokalnych w ogóle nie stwierdzono objawów żerowania szkodnika. Tego typu badania są potrzebne szczególnie w czasach, gdy coraz większy nacisk kładzie się na zdrowie ludzi i ochronę środowiska. Uprawa odmian odpornych lub mało podatnych na szkodniki i choroby pozwala na ograniczenie stosowania pestycydów i prowadzenie uprawy z poszanowaniem środowiska i ochrony zasobów naturalnych.

Warunki pogodowe w miesiącach letnich sprzyjały rozwojowi drobnej plamistości liści drzew pestkowych – choroby, która poważnie utrudnia uprawę wiśni, zwłaszcza w sadach prowadzonych metodami ekologicznymi. Pierwsze objawy porażenia zaobserwowano w lipcu m.in. na drzewach odmiany Łutówka, która jest znana z podatności na tę chorobę. Opryski wykonane po zbiorach owoców zapobiegły jej dalszemu rozwojowi i jeszcze w październiku drzewa wiśni były dobrze ulistnione i w dobrej kondycji.

Śliwy - bardzo dobre zawiązanie owoców i plonowanie

Śliwy są powszechnie uprawiane w naszym kraju zarówno w sadach towarowych, jak i na działkach. Nie mają one wygórowanych wymagań cieplnych, niemniej wybór odpowiedniego stanowiska jest ważny, gdyż pozwala zapobiec uszkodzeniom mrozowym drzew, a dzięki temu także porażeniu przez choroby.

Ważnymi czynnikami wpływającymi na dobry wzrost, zawiązywanie owoców i plonowanie śliw są suma i rozkład opadów w ciągu roku. Dobrze jest, jeśli roczna ilość opadów wynosi co najmniej 600 mm i gdy duża ich część przypada na okres wiosenny. Jeśli opadów jest mniej, wskazane jest nawadnianie sadu. Taka konieczność zaistniała w mijającym sezonie wegetacyjnym już wiosną, ponieważ w ciągu 3 miesięcy (od marca do maja) spadło zaledwie 76 mm deszczu.

Przebarwiające się i opadające w czerwcu zawiązki odmiany Amers

FOTO: A. Głowacka

Kwitnienie śliw w kolekcji rozpoczęło się 16 kwietnia, a zakończyło 13 maja. Drzewa większości odmian kwitły intensywnie, co przełożyło się na bardzo dobre zawiązanie owoców, a następnie plonowanie drzew większości odmian znajdujących się w SD w Dąbrowicach.

Nieco słabiej owocowały drzewa kilku odmian, u których w czerwcu obserwowano silny opad zawiązków, m.in.

• Cacanska Lepotica,
• Amers.

Owoce śliw dojrzewały w terminie typowym dla odmiany – począwszy od drugiej połowy lipca:

• Ruth Gerstetter,
• Herman,
• Cacanska Rana,
• Katinka.

Do pierwszej połowy października:

• President,
• Tophit Plus,
• Jofela,
• Presenta,
• Angeleno,
• Friar.

Kwiaty śliwy odmiany Tophit Plus bez uszkodzeń przymrozkowych

FOTO: A. Głowacka

Obficie owocująca śliwa odmiany Tophit Plus

FOTO: A. Głowacka

Warunki pogodowe w okresie dojrzewania śliw miały istotny wpływ na jakość owoców. Obfite opady, które wystąpiły pod koniec lipca, przyczyniły się do pękania owoców odmian wczesnych, m.in. Cacanska Rana, Fryga, Opal.

W sierpniu były dłuższe okresy upalnej, słonecznej pogody, co miało korzystny wpływ na jakość owoców, które nie gniły, nie pękały i wyróżniały się dobrym smakiem dzięki odpowiednio wysokiej zawartości ekstraktu.

Popękane owoce śliwy po obfitych opadach deszczu

FOTO: A. Głowacka

Stosunkowo niska temperatura we wrześniu nie sprzyjała natomiast gromadzeniu cukrów w owocach śliw, dlatego wiele z nich nie osiągało walorów smakowych typowych dla odmiany. Zawartość ekstraktu w dużym stopniu decyduje o smaku owoców i jest cechą odmianową, ale wpływ na nią mają również warunki pogodowe w czasie dojrzewania owoców oraz poziom plonowania drzew.

Istnieje ujemna korelacja między wielkością plonu a jego jakością. W kolekcji śliw na obficie plonujących drzewach owoce nie osiągały rozmiarów typowych dla odmiany, a w przypadku wielu odmian pogarszał się ich smak i oddzielanie pestki od miąższu.

Były jednak odmiany, takie jak Valjevka, Vision, Veeblue, Węgierka Zwykła, Węgierka Włoska, które wyróżniały się wysoką jakością owoców, niezależnie od panujących warunków pogodowych i wielkości plonu.

Wykonane w odpowiednim terminie opryski przeciwko owocówce śliwkóweczce skutecznie ochroniły owoce przed porażeniem przez tego szkodnika. Problemem, jak co roku, było natomiast porażenie drzew przez szarkę. Mimo regularnego usuwania zawirusowanych drzew, corocznie stwierdzamy obecność wirusa na liściach, a czasami także na owocach kolejnych drzew. Chcąc uniknąć problemu szarki, należałoby uprawiać odmiany odporne na tę chorobę. Drzewa szarkoodpornych odmian, które rosną w SD w Dąbrowicach, plonowały obficie w minionym sezonie wegetacyjnym. Owoce odmiany Jojo jednak mocno drobniały, odmiany Joganta były podatne na porażenie przez brunatną zgniliznę drzew pestkowych, a owoce najpóźniej dojrzewającej odmiany Jofela zawierały wyraźnie mniej ekstraktu niż w poprzednich latach.

Brunatna zgnilizna owoców odmiany Joganta

FOTO: A. Głowacka

Niestety, przy dużej podaży owoców czereśni, wiśni i śliw na rynek problemem w minionym sezonie była ich sprzedaż po satysfakcjonujących cenach. 

Mgr inż. Agnieszka Głowacka 

Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach

Wiśnie

Poza rejonami, w których wystąpiły większe spadki temperatury, plonowanie wiśni było dobre i bardzo dobre, mimo wielu zagrożeń. Ochrona wiśni na Kujawach rozpoczynała się najczęściej około połowy kwietnia, kiedy to aplikowano pierwsze zabiegi preparatami miedziowymi. Z powodu niskiej temperatury w kwietniu rozwój drzew nie był tak dynamiczny, dlatego było wskazane w warunkach częstych opadów deszczu, aby ten zabieg powtórzyć po około dwóch tygodniach. W trzeciej dekadzie kwietnia pojawiła się faza białego pąka/początek kwitnienia i w tym okresie, a także w pierwszej dekadzie maja, w wielu rejonach odnotowywano kilkukrotne opady deszczu. Konieczne więc było pierwsze zabezpieczenie sadów przed brunatną zgnilizną drzew pestkowych.

Przedwczesna defoliacja

W drugiej dekadzie maja, w okresie w pełni kwitnienia i po kwitnieniu odnotowano kolejne opady, więc był to optymalny czas na zastosowanie fungicydów ograniczających jednocześnie moniliozę i drobną plamistość liści, np. środkiem Luna Experience czy preparatami zawierającymi difenokonazol.

Ponieważ w trzeciej dekadzie maja odnotowano na Kujawach (stacja Śmiłowice) 9 dni z opadami deszczu, a w czerwcu – kolejnych 14 mokrych dni, konieczne było wykonanie zabiegów przeciwko drobnej plamistości liści, która miała bardzo dobre warunki do infekcji pierwotnych. Jeśli w tym okresie sadownik nie wykonał ochrony adekwatnej do warunków pogodowych, na liściach wiśni wkrótce zaczynały pojawiać się pierwsze plamy – źródło infekcji wtórnych, które w lipcu i sierpniu również miały doskonałe warunki, zaostrzając objawy choroby i w konsekwencji powodując przedwczesną defoliację. W lipcu odnotowano bowiem 13 dni z opadami deszczu na poziomie >80 mm, a w sierpniu było ich jeszcze więcej, bo 17 z opadami na poziomie 75,8 mm.

Deszcze sprzyjały także zakażeniu owoców przez gorzką zgniliznę wiśni. Dlatego wielu sadowników wykonało w sezonie (nie licząc zabiegów miedziowych) nawet 8 aplikacji fungicydami. Ale dało to bardzo dobre efekty, gdyż owoce były doskonałej jakości, a liście nie opadały przedwcześnie. Niestety, jeżdżąc po Polsce, widziałam w sierpniu/wrześniu niemało sadów, które w wyniku drobnej plamistości przedwcześnie utraciły liście.

Jaka substancja czynna na mszyce? Kiedy wykonac zabieg? 

Trudna była też walka ze szkodnikami, gdyż z powodu zimnej wiosny mszyce rozwijały się wolniej. Nie widząc zagrożenia, niektórzy sadownicy nie wykonali zabiegu przed kwitnieniem, a jest to ważny moment na pierwszą aplikację (najlepiej sprawdzał się Affinto, inni stosowali jeden z pyretroidów). Wiosną w niskiej temperaturze rozwój szkodników nie jest dynamiczny, wówczas te nie rzucają się w oczy (bo kolonie nie są tak liczne). Zabieg wykonany w tym właśnie czasie jest jednak najbardziej skuteczny i nie pozwala na niekontrolowany rozwój mszyc w czasie kwitnienia i po jego zakończeniu, kiedy robi się coraz cieplej.

Mszyce wiosną rozwijają się na rozetach liści w głębi korony i najczęściej nie rzucają się w oczy

FOTO: B. Błaszczyńska

Przędziorki nie występują corocznie na wiśniach czy czereśniach, ale w tym sezonie po fali letnich upałów pojawiły się w wielu sadach w ilościach ponad progowych w okresie zbiorów i po ich zakończeniu

FOTO: B. Błaszczyńska

W sytuacji braku zabiegu w kwietniu, ten konieczny był w maju zaraz po kwitnieniu i/lub jeszcze na początku czerwca, kiedy na pułapkach pojawiły się dodatkowo nasionnice. W takiej sytuacji sadownicy wybierali najczęściej jeden z preparatów z acetamiprydem, bo pozwalał ograniczyć mszyce (jeśli te nie zostały skutecznie ograniczone w zabiegach wiosennych) i jednocześnie nasionnice.

Na Kujawach pułapki na nasionnice były powieszone na przełomie maja i czerwca, a już po paru dniach – w pierwszej dekadzie czerwca – odławiało się kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt much. Nasionnice w tym sezonie w bardzo wielu sadach odławiały się w ilościach kilkakrotnie przewyższających próg zagrożenia i latały praktycznie bez przerwy nawet jeszcze w trzeciej dekadzie lipca. W takiej sytuacji trudno było oprzeć ochronę tylko o acetamipryd (przy zalecanej dwukrotnej aplikacji w sezonie) i pyretroidy (też ograniczenia w ilości aplikacji, a ponadto ta grupa jest bardziej przydatna wiosną niż latem), gdyż wielu sadowników wykonało na nasionnice (i przy okazji mszyce) 4–5 zabiegów. Nieliczni tylko sięgali po Movento czy Exirel. Mimo że są to produkty bardzo skuteczne i bardzo przydatne w walce z nasionnicami, to niestety z powodu wyższych kosztów tych produktów, a także mało atrakcyjnej od kilku lat ceny za wiśnie, tylko nieliczni sięgali po te rozwiązania, co musiało obniżyć jakość owoców.

W tym sezonie obserwowano kolejne sady wiśni, w których rezygnowano z ochrony lub ta była dalece niewystarczająca z powodu niskiej opłacalności tej produkcji od kilku już lat

FOTO: B. Błaszczyńska

Po zbiorach w wielu sadach w wyniku wysokiej temperatury latem pojawiły się w ilościach ponadprogowych dodatkowo przędziorek chmielowiec, a także pordzewiacz. Nie wszyscy jednak podejmowali walkę z tą grupą szkodników, mimo że te w znacznym stopniu potrafią ograniczyć funkcję asymilacyjną liści w okresie kształtowania się pąków kwiatowych.

Czereśnie

Największymi zagrożeniami tego sezonu w sadach czereśniowych były nasionnice i mszyce, a z chorób – brunatna zgnilizna drzew pestkowych, w mniejszym stopniu rak bakteryjny drzew pestkowych.

Przy dużej presji nasionnic racjonalna walka z nimi powinna być prowadzona na podstawie regularnych odczytów ilości much na żółtych pułapkach lepowych

FOTO: B. Błaszczyńska

W niektórych sadach czereśni presja nasionnic była tak duża, że sadownicy obserwowali liczne muchy w koronach drzew, na owocach i na liściach

FOTO: B. Błaszczyńska

Jeśli podejście do walki z mszycami było takie jak w przypadku wiśni, dawało to bardzo dobre efekty. W przypadku nasionnic – te w sadach czereśni pojawiają się zawsze wcześniej niż w sadach wiśni, więc pułapki były wieszane już w połowie maja, kilka dni po przekwitnięciu wszystkich odmian. W jednym z sadów w Wielkopolsce pierwsze muchy nasionnic w ilościach powyżej progu zagrożenia pojawiły się już pod koniec drugiej dekady maja (sad jest położony na wzniesieniu w sąsiedztwie jeziora), ale w większości lokalizacji zagrożenie pojawiło się nieco później – na przełomie maja i czerwca.

W lokalizacjach z większą presją nasionnic wykonywano 4, a nawet do 6 zabiegów. Producenci czereśni zdecydowanie częściej sięgają po produkty z wyższej półki cenowej, gdyż przy takiej presji szkodnika i ilości wymaganych zabiegów, nie da się oprzeć ochrony na dwóch grupach chemicznych, stosowanych powszechnie (czyli acetamipryd i pyretroidy). O ilości wykonanych zabiegów decydują też zastosowane preparaty, bo jeśli sadownik sięgnął po Movento, to ten produkt zabezpiecza owoce najdłużej, bo dwa tygodnie, z kolei Exirel – około 10 dni, a najczęściej wybierany acetamipryd – 7–8 dni.

W rejonach Polski, gdzie w okresie kwitnienia i dojrzewania czereśni, a więc głównie w maju, czerwcu i lipcu często występowały opady, kolejnym zagrożeniem była monilioza, na którą sadownicy wykonywali 3 do 6 zabiegów (przypomnę, że w wielu rejonach w czerwcu i lipcu odnotowano po kilkanaście dni z opadami, w przypadku tych intensywnych czy tych, którym towarzyszył grad, powodowało to pękanie owoców i uszkodzenia mechaniczne skórki, co dodatkowo sprzyjało wystąpieniu tej choroby).

W rejonach z częstymi opadami deszczu w okresie wzrostu i dojrzewania owoców czereśni monilioza była dużym zagrożeniem dla odmian wrażliwych na tą chorobę

FOTO: B. Błaszczyńska

Śliwy

Miniony sezon był bardzo urodzajnym dla tego gatunku, wielu producentów uzyskało bardzo wysokie lub rekordowe plony. Przymrozki, jakie wystąpiły w maju w okresie wzrostu zawiązków, wpłynęły na ordzawienia ich skórki, które występowały w różnym nasileniu w zależności od rejonu i odmiany.

Jak co roku, najgroźniejszym szkodnikiem sadów śliwowych była owocówka śliwkóweczka. W rejonie Kujaw ta pojawiła się w pułapkach w trzeciej dekadzie maja i wymagała wykonania minimum 4–5 zabiegów zwalczających.

Owocówka śliwkóweczka w wielu lokalizacjach latała bardzo intensywnie – podłogi pułapek w czasie lotów I i II pokolenia, pokryte w całości motylami, musiały być wymieniane wielokrotnie co kilka-, kilkanaście dni

FOTO: B. Błaszczyńska

Dużym zagrożeniem były także przędziorek chmielowiec i pordzewiacz śliwowy. W tych sadach, w których przeprowadzono zwalczanie w okresie krótko po kwitnieniu akarycydem Ortus 05 SC, i tam, gdzie presja tych szkodników nie była zbyt duża, uzyskano dobre efekty. Jednak w wielu lokalizacjach, w których szkodniki te występują co roku w dużym nasileniu, wskazane było wykonanie po kwitnieniu dwóch zabiegów:

• pierwszego – tuż po kwitnieniu
• i drugiego – po kolejnych 7–10 dniach.

Częstym zjawiskiem w sadach śliw było ordzawienie skórki, do czego w największym stopniu przyczynił się późny, majowy przymrozek

FOTO: B. Błaszczyńska

Jeśli sadownik nie wykonał ochrony w tym okresie, to musiał to zrobić w czerwcu lub w lipcu, ale wówczas presja tych szkodników (w okresie upałów) rosła bardzo szybko, a zwalczanie było już mniej efektywne. W wielu sadach nie poradzono sobie z tym problemem, co skutkowało silnym zniszczeniem liści. Może tak stało się z oszczędności, a może dlatego, że w zaleceniach dla śliw na tę grupę szkodników, a szczególnie na pordzewiacza, brakuje rozwiązań chemicznych (w związku z wycofywaniem kolejnych grup chemicznych). Na pordzewiacza, oprócz produktu Ortus 05 SC, zalecane są tylko preparat silikonowy Siltac EC i Emulpar 940 EC na bazie oleju z lnianki. Dlatego w sadach zagrożonych tak ważne jest terminowe, czyli krótko po kwitnieniu, przeprowadzenie jednego lub dwóch zabiegów w dobrych warunkach pogody, zanim szkodniki rozpoczną dynamiczny rozwój latem.

Mimo deszczowej aury w kwietniu i w maju, w tych sadach, w których zaaplikowano kilkakrotne nawozy siarkowe, nie odnotowywano problemów z dziurkowatością liści, a przy okazji produkty siarkowe stwarzały niekorzystne warunki dla roztoczy.

Pestkowe: Jaki to był rok?

Pogoda a wielkość i jakość plonów. Podsumowanie sezonu 2022 pestkowych

W minionym sezonie kolejnym zagrożeniem była brunatna zgnilizna drzew pestkowych (monilioza). Chorobie sprzyjała:

• deszczowa pogoda,
• szczególnie intensywne opady deszczu w okresie wzrostu i dojrzewania owoców, a także w czasie ich zbiorów (co powodowało naturalne spękania skórki).
• Chorobie sprzyjały też gradobicia (dodatkowo uszkadzające owoce mechanicznie).
• Nie bez znaczenia był też bardzo duży urodzaj owoców i ich skupienia w większych gronach, co utrudniało obsychanie skórki i właściwą penetrację cieczy roboczej (a więc jej dotarcie do każdego owocu).

Zabiegi ochrony przeciwko moniliozie należało rozpocząć już w okresie kwitnienia i kontynuować je w czerwcu, lipcu i sierpniu. Konieczne było wykonanie przynajmniej 3–4, a nawet 6 zabiegów w sezonie (w zależności od wrażliwości odmian).

W tym roku wielu sadowników zgłaszało problem torbieli śliw. Do większego nasilenia choroby przyczyniła się zimna i deszczowa pogoda w kwietniu. Pierwsze jej objawy pojawiały się już w czerwcu. Porażone owoce były większe, zdeformowane, nadmiernie wydłużone i bez pestek. Niestety, od wielu lat nie ma w programie ochrony roślin sadowniczych zarejestrowanych fungicydów na tą chorobę (powinna ona być zwalczania w okresie wczesnej wiosny do fazy białego pąka).

W tym roku w wielu sadach śliw wystąpiła torbiel śliwek, chorobie sprzyjała chłodna i deszczowa pogoda w kwietniu, w początkowej fazie rozwojowej drzew

FOTO: B. Błaszczyńska

W tym roku w wielu sadach śliw wystąpiła torbiel śliwek, chorobie sprzyjała chłodna i deszczowa pogoda w kwietniu, w początkowej fazie rozwojowej drzew

FOTO: B. Błaszczyńska

W tym urodzajnym roku ceny uzyskiwane za owoce były niskie, nie rekompensowały tak drogich ś.o.r., nawozów, siły roboczej, paliwa itd. Smutne było też to, że zarówno czereśnie, jak i śliwki, zwłaszcza przy tak dużym polskim urodzaju, były importowane z innych krajów, co dodatkowo utrudniało sprzedaż i ograniczało zysk naszym producentom. 

Barbara Błaszczyńska
doradca sadowniczy

Pierwsze dostrzegalne objawy widoczne są na liściach wczesną wiosną. Na pojawiających się liściach pojawiają się jasnożółte przebarwienia. Następnie wykręcają się i deformują a barwa staje się pomarańczowa. Liście objęte grzybem stają się kruche i przedwcześnie opadają. W takim przypadku drzewo próbuje się zregenerować i wypuszcza drugi raz liście. Niestety skutkuje to osłabieniem rośliny. Obniża się jej odporność na suszę oraz na niskie temperatury w okresie zimowym. Dochodzie również do porażenia kwiatów i owoców. Grzyb w bardzo łatwy sposób może przedostać się na pozostałe drzewa w sadzie. Uwalnia swoje zarodniki podczas deszczu, które wraz z wiatrem przenoszą się na inne rośliny. Grzyb jest w stanie przetrwać zimę w obumarłych liściach leżących na ziemi. Na wiosnę zaczyna infekować od nowa.

Kędzierzawość liści brzoskwini - jakie są przyczyny tej groźnej choroby?

Kędzierzawość liści brzoskwini to najczęściej występująca choroba. Sprawcą jest grzyb o nazwie Taphrina deformans z rodziny szpetczaków Taphrinomycetes. W stadium rozmnażania grzyb wytwarza nagie worki, które usytuowane są na blaszce liścia. Zaczynają kiełkować będąc jeszcze w workach. Następnie z nich pączkują zarodniki konidialne, czyli blastospory. Kiełkują one dając tym samym początek grzybni, która przerasta tkanki porażonych liści. Sporadycznie występuje również na drzewkach moreli. Brzoskwinie to przepyszne i słodkie owoce jesienne. I aby móc cieszyć się doskonałym smakiem trzeba prowadzić nadzór na ich wzrostem i rozwojem.

Kędzierzawość liści brzoskwini zwalczanie

FOTO: Inf. pras

Szybkie wykrycie choroby ułatwi jej zniwelowanie. Każdej roślinie do prawidłowego wzrostu i ogólnej kondycji potrzebne są składniki odżywcze. Brzoskwinia, jak każde inne drzewo często potrzebuje ich z zewnątrz. Co to oznacza? Tutaj konieczne jest działanie ogrodnika lub po prostu właściciela sadu. Nawożenie i stosowanie oprysków jest nieodzowną częścią pielęgnacyjną drzew owocowych. Piękne i zdrowe - dadzą okazałe plony w postaci przepysznych owoców. Zaniedbanie i nieznajomość zabiegów pielęgnacyjnych doprowadzić może do zniszczenia drzewka.

W jaki sposób można zwalczyć chorobę?

Kędzierzawość liści brzoskwini można zwalczyć poprzez stosowanie oprysków. Należy jednak pamiętać, żeby robić to o odpowiedniej porze. Zabieg powinno wykonywać się zgodnie z cyklem rozwojowym grzyba. Patogen ten zimuje na okrywach pączków, pędach oraz korze. Gdy paki zaczynają pękać grzyb wydostaje się i zaczyna infekować liście. Wnika w niego a wtedy jest już za późno na działanie. Trzeba to zrobić w momencie bezlistnym, czyli późną jesienią lub wczesna wiosną kiedy to pąki są zamknięte i nabrzmiałe. Oprysk https://www.target.com.pl/produkty/miedzian-extra-350-sc trzeba wykonać przy dodatniej temperaturze powietrza, w przeciwnym wypadku będzie nie skuteczny. Trzeba pamiętać aby opryskać całe drzewko, czyli pień i gałęzie. Oprysk trzeba powtórzyć kilka razy.